De maskers van Paul de Vree

In Nederland zijn vanaf eind jaren vijftig tot in de jaren zeventig een aantal periodieke uitgaven verschenen met bijdragen van kunstenaars die zeker onder de noemer kunstenaarsboeken geplaatst kunnen worden, waaronder Barbarber (tijdschrift voor teksten), het tijdschrift Fandangos (werd in 1973 opgericht door Raul Marroquin, samen met Marjo Schumans en Anton Verhoeven en uitgegeven van 1973-1978 door Agora Studio Maastricht) en het kunstenaarstijdschrift Kontext (1967-1977) van Michael Gibbs (zelf uitgegeven: Kontexts Publications), later veranderd in Artzien (1978-1982).
Een ander belangrijke uitgave is Subvers, tijdschrift voor (onder meer) konkrete poëzie van Hans Clavin. Hij richtte een eigen uitgeverij op, de Subvers Press, waarbij hij onder andere van 1970-1976 zijn eigen tijdschrift Subvers liet verschijnen. Er zijn twaalf edities verschenen, waarvan zeven gewijd aan één kunstenaar.

Eén van de kunstenaars was de Belg Paul de Vree. De Vree was dichter en beeldend kunstenaar. In zijn oeuvre kunnen we verschillende opeenvolgende periodes onderscheiden. Nadat hij in het begin van de jaren vijftig definitief brak met het schrijven van traditionele poëzie doorliep hij de volgende stadia: audiovisuele poëzie, concreet-visuele poëzie, visuele poëzie en de poesia visiva. Die inhoud draait rond de polen eros (liefde, geborgenheid, euforie) en erosie (dood, vergankelijkheid) en in het verlengde daarvan rond de tegenstellingen rust (aangepastheid, welbehagen, aanvaarding, verinnerlijking) en ontbinding (onaangepastheid, drift, weigering, aanklacht). Centraal in zijn werk staat ook een maatschappelijk (sociaal-kritisch) engagement. Hiervoor gebruikte De Vree vooral beeldmateriaal uit de massamedia. Die beelden worden becommentarieerd met een soms ironische of satirische tekst. Zo wou De Vree via allerhande associaties het geweten en het bewustzijn van de kijker aanspreken (uit: MUHKA).

Paul de Vree (fragment uit: Maskers)

Over de uitgave 'Maskers' schrijft dichter en beeldend kunstenaar Ranaat Ramon: 'Elk blad toont acht maskers, die op grafisch vernuftige en ritmische wijze als versregels worden gepresenteerd. Telkens vier zwarte maskers met witte ‘ogen’ en zwarte tekst daarin, en vier andere vice versa; de laatste twee bladen tonen maskers die, verticaal gedeeld half wit half zwart zijn. Op elke oog is een woord of een woordfragment aangebracht. De teksten – vijf Nederlandstalig, zeven Engelstalig – vormen telkens per blad een geheel, een zin van zestien tot negentien woorden/lettergrepen'.

Opsomming van de Subvers uitgaven:

Subvers 1. De Vree, Carrega, Joseph, Vigo, Damen, Sarenco, Bory, Kurtz, Insingel, Padín, Finch, Clavin, Ferguson, Scaccabarozzi, Van Es, Höhner, Megson, Valoch, De Rook, Tiziano, Niccolai, Spatola, Stikker, Moineau, Luken, Todorovič, Ockerse (Subvers Press IJmuiden 1970)

Subvers 1 1/2.Gomringer, Bense, Fahlström, Garnier, De Vree, Damen, Blaine, Vanderlinde, Williams, Sarenco (Subvers Press IJmuiden 1970)

Subvers 2 Hans Clavin, Porno-graphic poetry (Subvers Press IJmuiden 1971)

Subvers 3+4 Poster Poems. Bertini, Bory, Clavin, Damen, Lichtenauer, Nannucci, Perfetti, Valoch, Targowski, Todorovič, Wabl (Subvers Press IJmuiden 1971

Subvers 5 Herman Damen, Two phonographies (Subvers Press IJmuiden 1972)

Subvers 6 Peter Meijboom, Geschichte (Subvers Press IJmuiden 1972)

Subvers 7 Genesis P-orridge COUM (Subvers Press IJmuiden 1972)

Subvers 8 Herman de Vries, On language (Subvers Press IJmuiden 1972)

Subvers 9+10 Hans Clavin, L'angerie (Subvers Press IJmuiden 1973)

Subvers 11 Paul De Vree, Maskers (Subvers Press IJmuiden 1973)

Subvers 12 Afscheidsnummer (Subvers Press IJmuiden 1976)

De visuele dichter Hans Clavin

Hans Clavin
i.m. Merilyn Monroe 1968
(fragment uit: Holland var-969)

Hans Clavin (fragment uit: L'angerie 1973)

Hans Clavin English style (bijdrage: Subvers 1, 1970)

De eerste Nederlander die een bundel visuele poëzie publiceerde was Hans Clavin. Hij publiceerde in 1968 twee kleinere uitgaven L'histoire de l'histoire (IJmuiden 1968) en Open het woord (IJmuiden 1968), die vrij onopgemerkt bleven en kwam in 1970 met Holland var-969 (De Tafelronde Antwerpen 1970). Behalve de typografisch zeer gevarieerde concrete gedichten en de hoor- en schrijf-poëzie heeft Clavin in deze bundel een zevental gedichten opgenomen waarin de foto een rol speelt. Twee gedichten zijn opgebouwd uit grafische vormen en letters. Eén hiervan, 'i.m. Marilyn Monroe' was al in 'Open het woord' gepubliceerd. Daarna verscheen Porno-graphic poetry (Subvers Press IJmuiden 1971).

Vietnam, forgotten (?) 1976
(fragment uit: Totaal)

In 1973 verscheen van Clavin L'angerie (De Bezige Bij Amsterdam 1973). Had de ondertitel van 'holland var-969' nog concrete poëzie vermeld, bij 'L'angerie' stond hier visuele poëzie. Het was het eerste van een Nederlands visueel dichter verschenen boek. Clavin heeft hier overwegend collage techniek gebruikt en deze zeer gevarieerd toegepast. Toch zal de bundel bij velen verwarrend zijn overgekomen (uit: Visuele poëzie/zes visies, Instituut voor Esthetica/Universiteit Amsterdam). Clavin heeft ook een bijdrage geleverd aan de gezamenlijke publicatie Totaal (Bert Bakker Amsterdam 1976), Taalbeeld - Beeldtaal, Nederlandse Visuele dichters (Kunsthistorisch Instituut Amsterdam 1975) en diverse publicaties van Kontexts van Michael Gibbs. Een interessante publicatie over Clavin is van Joris van Casteren in de Groene Amsterdammer uit 2000: Vergeten dichter Hans Clavin.

Hans Clavin (bijdrage: Kontexts 6 & 7 1975)